“Jannatdan sharqda” — Netflix’da Jon Steynbek romanining mukammal ekranizatsiyasi chiqdi

Netflix’da 1-oktyabr kuni “Jannatdan sharqda” (East of Eden) seriali namoyish etildi — bu aktrisa va ssenariynavis Zoi Kazan suratga olgan Jon Steynbekning klassik romani ekranizatsiyasidir.

Amerikaning bir oilasining bir necha avlodiga bag‘ishlangan ushbu kitobni ekranlashtirishga kamchilik urinib ko‘rgan — material haddan tashqari keng qamrovli bo‘lib tuyulgan. Ammo bunga uringanlar orasida Zoi Kazanning bobosi, Elia Kazan ham bor — uning “Jannatdan sharqda” filmida Jeyms Din rol ijro etgan. Kinotanqidchi Aleksey Skvorsov 2026-yilgi ekranlashtirish nima uchun baribir original asarning ruhini aniqroq aks ettirishini so‘zlab beradi.

Konnektikut, XIX asr oxiri. Bir kuni kechasi Trasklar oilasining fermasi ostonasida kaltaklangan Keti ismli qiz (Florens Pyu) paydo bo‘ladi. Aka-uka Adam (“Qizlar” serialidagi Kristofer Ebbott) va Charlz (“Da’vogarlar” filmidagi Mayk Feyist) uni qutqaradi, biroq ko‘p o‘tmay notanish qiz ularning o‘zaro nizosiga sabab bo‘ladi. Ular bolalikdan hukmron otalarining mehrini qozonish uchun raqobatlashib kelgan, endi esa Ketining paydo bo‘lishi eski ziddiyatlarni yanada kuchaytiradi.

Keti yordam berishni hayotining mazmuniga aylantirgan Adam uni Kaliforniyaga olib ketadi va ranjigan Charlzni yolg‘iz qoldiradi. Ammo bu halokatli qiz tinch oilaviy hayot kechira olmaydi. U homilador, biroq baribir Trasklar uyasidan chiqib ketishni — o‘zini tirik va mustaqil his qilgan yagona joyi bo‘lgan fohishaxonadagi ishiga qaytishni orzu qiladi. Yillar o‘tadi, avlodlar almashadi va buning uchun endi Trasklar oilasining yangi a’zolari javob berishiga to‘g‘ri keladi.

Jon Steynbekning mashhur “Jannatdan sharqda” (1952) dostoni o‘tgan asrning eng muhim romanlaridan biri bo‘lib, Amerika tarixining bir necha o‘n yilligini qamrab oladi. Uni to‘laqonli ekranlashtirish hech kimga deyarli nasib etmagan, biroq bunga urinuvchilar ham kam bo‘lgan — original matn juda ko‘p qirrali edi. Shunga qaramay, Gabriel Garsia Markesning xuddi shunday hajmi katta “Yolg‘izlikning yuz yili” romanini muvaffaqiyatli moslashtirgan Netflix Steynbek asarini ham uddalashiga ishondi.

Serial shouranneri, aktrisa va ssenariynavis Zoi Kazan uchun “Adanning sharqida” juda shaxsiy va mas’uliyatli loyiha hamdir. Uning bobosi — Gollivud kinosi klassigi Elia Kazan; u o‘z vaqtida Marlon Brandoni “Istak nomli tramvay” va “Portda” filmlarida suratga olib, tomoshabinlarga tanitgan, 1955-yilda esa “Adanning sharqida”ni ilk bor ekranlashtirgan — bosh rolda Jeyms Din bo‘lgan. Mas’uliyat yukiga qaramay, Zoi Kazan nafaqat vazifani uddaladi, balki romanning kanonik ekranlashtirilishiga aylanishi mumkin bo‘lgan filmni yaratdi.

Elia Kazanning ekranlashtirishi 1950-yillardagi senzura va Gollivud kinoishlab chiqarish shartlari tufayli muqarrar ravishda zarar ko‘rgan. Undan ko‘plab axloqsiz tafsilotlar (Ketining fohishaxonasi shaharning chekkasidagi oddiy barga aylantirilgan) hamda Trasklar oilasining bosh yordamchisi bo‘lgan xitoylik Li kabi ko‘plab qahramonlar olib tashlangan (o‘sha davr Amerika kinosida osiyoliklarga unchalik xayrixohlik bilan qaralmagan). Rejissyor barcha cheklovlarni anglagan holda, Steynbek romani syujetining faqat kichik, yakuniy qismini — Adam va Ketining ikki o‘g‘li haqidagi voqeani asos qilib olgan. Uning talqinida “Adanning sharqida” urushdan keyingi avlod yoshlari, sababsiz isyonchilar haqida filmga aylangan, ularning timsoli esa o‘sha Jeyms Din bo‘lgan.

Zoi Kazan avvalgi ekranlashtirishdagi noaniqliklarni ko‘p jihatdan tuzatadi va eng muhimi, Steynbek asarini qaytadan yozishga urinmaydi. Aksincha, “Adanning sharqida” seriali roman g‘oyalari va syujetini butun ko‘lami bilan yetkazishga muvaffaq bo‘ladi.

Dastlabki daqiqalardanoq oldimizda klassik Amerika dostoni turgani ayon bo‘ladi: ulkan titrlar shiddatli simfonik musiqa ostida paydo bo‘ladi. Bu yerda cheksiz preriyalar o‘rtasidagi yolg‘iz fermalarda g‘amgin fermerlar o‘tirib, uzoqlarga tikilib turadi. Avlodlar bir-birini almashtiradi. Fuqarolar urushi silliq tarzda Birinchi jahon urushiga ulanadi. Oddiy amerikaliklar esa o‘z navbatida ichlarida o‘limga olib keluvchi alamlarni saqlashda, fojeali tarzda sevib qolishda va qasos olishni orzu qilishda davom etadi.

Serialning birinchi qismi Adam va Charlzga, ularning otasi bilan munosabatlariga bag‘ishlangan — u ularni ertalabdan kechgacha qattiq tarbiyalaydi, bir tomchi mehr va e’tibor ham qoldirmaydi. Keti ularning oldiga otasi vafot etganidan keyin, ota-onasini yo‘qotib, ulg‘aygan aka-ukalar nima qilishni bilmay qolgan paytda keladi. Ayyor va shafqatsiz Keti ko‘p o‘tmay ikkala yurakni ham sindiradi.

Keti — “Adanning sharqida”ning markaziy qahramoni va eng murakkab obrazidir. Birinchi ekranlashtirishdan farqli ravishda, serial uning mashhur maktab o‘quvchisidan Kaliforniyadagi eng buzuq fohishaxona egasigacha bo‘lgan uzoq yo‘lini, morfinga qaram bo‘lib qolishini sinchiklab kuzatadi. Florens Pyu ijro etgan qahramon o‘zining nitsshecha falsafasidan kelib chiqib dahshatli ishlarni amalga oshiradi: uningcha, yaxshilik mavjud emas, barcha odamlar hokimiyatga chanqoq ablah­lardir.

Keti mustaqillikka erishish uchun jinsiy mehnatni tanlaydi — asrlar almashayotgan davrdagi amerikalik ayol uchun bu tirikchilik qilishning kam sonli usullaridan biri edi. Va u yo‘lida to‘sqinlik qilayotganlarning barchasini bosib o‘tishga tayyor. Zoi Kazan serialida Florens Pyu, shubhasiz, “Quyosh chiqishi”dan keyingi eng yaxshi rolini ijro etgan — albatta, qilgan barcha ishlariga qaramay, uning qahramoni aslida ruhiy og‘riq va yolg‘izlikdan aziyat chekadi.

Serialning yana bir muhim qahramoni, Ketiga to‘g‘ridan-to‘g‘ri qarama-qarshi obraz — Li (Xun Li). Voqealar rivoji davomida u Trasklar oilasining oshpazi va uy xizmatkoridan oilaning to‘laqonli a’zosiga aylanadi, aslida esa butun oila uning donoligiga tayanadi. Lining o‘z syujet chizig‘i ham bor va u o‘tgan asr boshlarida Amerikadagi xitoyliklarning ayanchli ahvolini nozik va ishonarli tarzda ko‘rsatadi: jamiyat uni qabul qilishi uchun Li o‘zini ingliz tilini yaxshi bilmaydigan, aqli zaif xorijlik qilib ko‘rsatishga majbur bo‘ladi (aslida esa u tunlari psixologiya va din haqidagi kitoblarni mutolaa qiladi). Aynan Li Adam va Ketining istalmagan ikki o‘g‘liga ota o‘rnini bosadi va oxirigacha Trasklar oilasiga sodiq qoladi. Rostini aytganda, tomosha davomida eng ko‘p shu qahramon uchun xavotirlanasiz.

Bu yerda otalik va yetimlik mavzusi eng muhim masalalardan biridir. Turli avlodlarning o‘g‘illari mehr va e’tiborni qo‘lga kiritishga urinib, o‘ylamay qadamlar tashlaydi va o‘z hayotlarini shunchaki barbod qiladi. Zoi Kazan, Steynbekdan o‘rnak olib, avlodlar to‘qnashuvini Bibliyadagi darajaga olib chiqadi va iroda erkinligi haqidagi xristian g‘oyasini ochib beradi: hayotdagi hamma narsa oldindan belgilab qo‘yilmagan, har bir inson yaxshi yoki yomon odam bo‘lishni o‘zi tanlaydi. “Adanning sharqida” hatto shunday patriarxal jamiyatda, tugamaydigan urushlar fonida ham munosib hayot kechirish mumkinligini ko‘rsatadi. Serial bu g‘oyani katta ishonch va kuch bilan yetkazadi: tomoshabinni Trasklar bilan birga mahrumliklar ketma-ketligidan olib o‘tib, roman singari dono va sokin yakunlanadi.

“Jannatdan sharqda”da hamma narsa ham mukammal chiqmagan — xronometraj ijodkorlarni yaqqol shoshilishga majbur qilgan. Ayrim joylarning uzilib-qolishi, ayniqsa, finalga yaqin, voqealar muqarrar yechim tomon tezlashganida ko‘zga tashlanadi. Shunga qaramay, Zoi Kazan eng muhim ishni uddalagan — kamdan-kam uchraydigan sifatga ega zamonaviy Gollivud dostonini yaratgan. U sizni dastlabki besh daqiqadagi manzara tasvirlari bilan zeriktirib qo‘ymaydi, aksincha, bobongizning kitob javoniga yugurib borib, u yerdan Steynbekning kitobini olib o‘qishga majbur qiladi.